Σάββατο, 8 Ιουλίου 2017

Κοκτέιλ Ομπλόμοφ 5: Η Naturphilosophie στη σκέψη του Nick Land





Στο έργο του Κοφτερά [ή αιχμηρά] νοούμενα (2011), που αποτελεί συλλογή κειμένων από τα έτη 1987-2007, ο Nick Land επιχειρεί την «κατάρρευση» της διάκρισης μεταξύ του υπερβατολογικού και του εμπειρικού μέσω της υπαγωγής της ιδεατής συνθήκης συγκρότησης των αντικειμένων (δηλ. της αναπαραστατικής σκέψης) στην υλική συνθήκη παραγωγής της (δηλ. τις διεργασίες αυτοκατασκευής της ύλης). Πρόκειται για μια εκδοχή αχαλίνωτου νιτσεϊσμού (Schelling, Schopenhauer, Nietzsche, Bataille, Lyotard, Deleuze-Guattari οι κύριες αναφορές), όπου δεσπόζει η αντιδιαστολή μεταξύ της παραγωγικής διεργασίας και του προϊόντος, και η «επιπεδοποίηση» του κόσμου μέσω των επάλληλων σειρών παραγωγής (έτσι, η σκέψη εισροφάται εκ νέου στο είναι, ως μια πτυχή του), και η κανονιστική επιταγή του εναγκαλισμού της απρόσωπης διεργασίας εις βάρος των ατομικών, προσωρινών κρυσταλλώσεών της. Είναι όμως προβληματική η αντίστιξη των δύο επιπέδων και η συναφής προτροπή, η οποία εκβάλει πολιτικά σε μια εξύμνηση των αυτοματισμών της εμμενούς δυναμικής του καπιταλιστικού κοσμοσυστήματος, στην παράδοση στη νομοτελή εκδίπλωσή τους και την απροϋπόθετη συμβολή στην επιτάχυνσή τους «μέχρι το τέλος» (ό,τι κι αν σημαίνει αυτό: από το ενδεχόμενο ενός πλήρως αυτοματοποιημένου κοινωνικού καταμερισμού εργασίας, μέχρι την καταστροφή του πλανήτη ή την εξάλειψη της ανθρωπότητας δίχως την εγγύηση της αντικατάστασής της από «κάτι άλλο»). Τούτος ο θανατροπικός τεχνοφουτουρισμός εδράζεται στην παραδοχή ότι το καπιταλιστικό σύστημα αποτελεί επαρκή και μάλιστα την ανώτερη μέχρι σήμερα προσομοίωση/ανακεφαλαίωση της παραγωγικής δραστηριότητας της φύσεως, ώστε η Naturphilosophie να καταλήγει στην απολογία των τεχνολογικά προηγμένων, «άυλων» πτυχών του χρηματοπιστωτικού πλέγματος. Κατ' αυτόν τον τρόπο όμως παραβλέπονται οι εναλλακτικές και διαζευκτικές ενίοτε στρατηγικές «επιτάχυνσης», όπως και οι σύστοιχες «επιβραδύνσεις», οι οποίες αποτελούν εξίσου εκφάνσεις και όψεις της διαδικασίας αυτής. Εν ολίγοις, ο Land ιδεολογικοποιεί τη Naturphilosophie μ’ έναν τρόπο που θυμίζει τους πολιτικούς ρομαντισμούς και βιταλισμούς, τους οποίους αποστρέφεται.
   
Η αυτοεκμηδένιση των ατομικών μορφών, η επιθυμία σύνθλιψής τους προς όφελος της διέλευσης του Απείρου που υποβαστάζει καθετί πεπερασμένο, τον φέρνει κοντά σε ρητορικούς τόπους περί μαιευτικής επίσπευσης του τοκετού της Ιστορίας, που απαντούσαν στο πρώτο τέταρτο του 20ού αι., από τις καλλιτεχνικές πρωτοπορίες μέχρι τις αντίστοιχες πολιτικές (του φασισμού και του κομμουνισμού). Πολιτικά ο Land φαίνεται να καταλήγει σ’ έναν μαρξογενή, αντιφιλελεύθερο τεχνοκαπιταλισμό (ο «σκοτεινός διαφωτισμός» ως σύγχρονη αναβάθμιση του «αντιδραστικού μοντερνισμού»).

Η αντιδιαλεκτική αντιδιαστολή της διεργασίας και προς το προϊόν είναι προβληματική διότι καταλήγει σε μια πριμοδότηση της «πρωταρχικής» διαδικασίας έναντι των «δευτερογενών». Όμως, από τη σκοπιά μιας γενετικής οντολογίας δεν υπάρχει κανένας λόγος να ιεραρχηθούν οι «σειρές παραγωγής», εφόσον άπασες υπάρχουν εν φύσει. Από την περιγραφική διάκριση μεταξύ της παραγωγικής διαδικασίας και του προϊόντος, ο Land συνήγαγε την κανονιστική προτροπή της επίτασης των εντάσεων της πρώτης εις βάρος του «κλεισίματος» ή της ακυρωτικής εκφόρτισής τους, όπως τούτη εκδηλώνεται στο δεύτερο. Ενώ οι Deleuze και Guattari επέμεναν στο ότι κάθε απεδαφικοποιητική κίνηση, εκείνης του καπιταλιστικού συστήματος περιλαμβανομένης, συνοδεύεται από μια σύστοιχή της μερική επανεδαφικοποίηση, ώστε ζητούμενο πλέον να είναι ο επίδικος χαρακτήρας της τελευταίας, ο Land απαλείφει τη δεύτερη «στιγμή», θεωρώντας ότι ο συντονισμός με τη φύση ισοδυναμεί με τον παροξυσμό των εντασιακών διαφορών προς κάθε κατεύθυνση, ώστε ν’ αποδεσμευτούν απρόσκοπτα οι μέγιστες εκβλαστήσεις. Πρακτικό αποτέλεσμα τούτης της τακτικής, η οποία θυμίζει πολύ τον γνωστικό και θεοφανικό Deleuze του Peter Hallward, είναι η πρόσδεση στην εκάστοτε κυρίαρχη στρατηγική (επανεδαφικοποιητική τάση).
   
Με όρους εσωτερικούς στην καντιανή γνωσιοθεωρία, θα επισημαίναμε ότι η απαραμείωτη διαφορά ανάμεσα στην έννοια και την εποπτεία, όπως και αναμεταξύ του φαινομένου (ως του αναπαραστατικού υβριδικού προϊόντος της εξαντικειμενικεύουσας συνέργειας όλων των δυνάμεων της ανθρώπινης επιστημολογικής σκευής) και πράγματος καθεαυτόν (δηλ. της ενικής, αυτόφωτης ύπαρξης), μπορεί να διευθετηθεί είτε στο επίπεδο της πρώτης, διαμέσου της δημιουργίας νέων, περιεκτικότερων και περισσότερο «ευέλικτων» εννοιών, ήτοι μέσω της αναδιευθέτησης και μόχλευσης του υπάρχοντος εννοιολογικού πλαισίου, είτε από τη σκοπιά της δεύτερης, όπου ελλοχεύει ο κίνδυνος «ησυχαστικής» διολίσθησης στον μυστικισμό του ανεπανάληπτου βιώματος. Ο Deleuze φερειπείν προτιμά τον δεύτερο προσανατολισμό, αλλά επιμένει στην αναγκαία εκβολή του στον πρώτο, ειδάλλως είναι εκτεθειμένος να δεχτεί κανείς οποιοδήποτε εννοιολογικό πλαίσιο βρεθεί εύκαιρο. Επιδιώκοντας μια σκέψη η οποία δε θα ήταν ανθρωποκεντρική, δηλαδή διαμεσολαβημένη από πλέγματα προδιαμορφωμένων νοητικών κατηγοριών και νοηματοδοτούντων πλαισίων, ο Land οδηγείται στην τελετουργική εκζήτηση μιας σκέψης που δε θα είναι ανθρώπινη, αλλά χθόνια, εξωγήινη ή ρομποτική.  

5 σχόλια:

  1. Ενδιαφέρον. Η σκέψη του Nick Land παραμένει για μένα ανεξιχνίαστη. Πιστεύω ότι πρέπει να μεταφραστεί το κείμενό του για τον Κάντ στα ''Κοφτερά'', έχει πολύ ενδιαφέρον. Ο Καντ ανάμεσα στην απεδαφικοποίηση των ροών εμπορευματικής ανταλλαγής, που για τον Land είναι προέκτασης των εξ αγχιστείας δεσμών, και στην επανεδαφικοποίηση που επιφέρει με το υπερβατολογικό ego-ανάμεσα στον δογματικό ορθολογισμό και τον σκεπτικό εμπειρισμό, που ο ίδιος ο Κάντ στο πρόλογο της Κριτικής του Καθαρού Λόγου περιγράφει ως μόνιμα εγκατεστημένο και νομά, αντίστοιχα. Υπό αυτή την έννοια, ο Καντ και η νεωτερικότητα συνολικά είναι ένα μια συμβαντική διαδικασία που συλλαμβάνει ακριβώς τη διπλή κίνηση από- και επανα-

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  2. Αυτό το σχόλιο αφαιρέθηκε από τον συντάκτη.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Ένα ακόμη σχόλιο. Διαφωνώ λίγο στο πώς μπαίνει η κριτική στην έννοια της παραγωγής, κριτική που αφορά και τους Ντελέζ-Γκουαταρί. Τουλάχιστον στους τελευταίους υπάρχει, όπως στον Μάρξ, παραγωγή υπό ευρεία έννοια, δλδ παραγωγη παραγωγης, παραγωγη διανομής-καταγραφής (αναπαράσταση), παραγωγή κατανάλωσης, δηλαδή υπάρχουν επίπεδα. Οπότε δεν καταλήγουν σε μια επίπεδη οντολογία, για αυτό μπορούν να συλλάβουν την ανάδυση της εξωτερικότητας της υπερβατικότητας και του Κράτους από την παραγωγική διαδικασία, έστω και αν σε αυτή βλέπουν μια ''κακή''-''αθέμιτη'' χρήση της παραγωγής διανομής-καταγραφής, ενώ η θεμιτή χρήση μας δίνει το μνημονικά δυνητικό (αντί για το υπερβατικό). βλ. και https://bestimmung.blogspot.gr/2017/07/hegel-deleuze-guattari.html

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Συμφωνώ απολύτως με το πρώτο σχόλιο κι εν πολλοίς με το δεύτερο, με μια διευκρίνιση: είναι προβληματικό από τη σκοπιά μιας Naturphilosophie εν ευρεία εννοία -τέτοια είναι η οπτική μου, και του Land επίσης- να "δείχνεται" (με το δάχτυλο) η "πρωτογενής διαδικασία" ως τέτοια. Μονάχα δύο πράγματα μπορεί να κάνει κάποιος μ' αυτό το "πριν": είτε να το συλλάβει (αυστηρά μιλώντας δε θα πρόκειται για "σύλληψη, παρά μάλλον για "περικύκλωση" κλπ) αναδρομικά, μέσω εν πολλοίς της αποτυχίας της ανακλαστικής ή αναπαραστατικής ή εννοιολογικά διαμεσολαβημένης σκέψης στην απόπειρά της να το θέσει "ενώπιόν της", άρα κατόπιν εορτής, είτε ενδεχομένως να επαναλάβει/προσομοιώσει/ανακεφαλαιώσει τη διεργασία, απομακρυνόμενος έτι περαιτέρω απ' αυτήν (η οποία θα καταλήξει ίσως να υψωθεί έτσι σε ανώτερη δύναμη). Εν ολίγοις, δε διαφωνώ με τη διεισδυτική οπτική του Land όσον αφορά τη δυναμική του καπιταλιστικού συστήματος, αλλά στο ότι "κατονομάζει" το καπιταλιστικό σύστημα ως τον αδιαπέραστο ορίζοντα κι έτσι το φυσικοποιεί αθέμιτα (ενώ θα μου φαινόταν ορθότερο να πούμε ότι η φύση "καπιταλιστικοποιεί/καπιταλιστικοποιείται", που είναι μια παρεμφερής αλλά δυναμικότερη διατύπωση, εγγύτερη ίσως και σ' αυτό που γράφεις). Εν πάση περιπτώσει, αυτή η ανάρτηση προορίζεται να συνοδευτεί εν καιρώ από άλλη και να ενσωματωθεί σ' εκείνη (όπως και το σχόλιο, που βγήκε λίγο μεγαλύτερο του προβλεπόμενου), αν φυσικά κατορθώσω να τη γράψω (παραλίγο να πω "αν κατορθώσει να τη γράψει" - "Ποιος"; Ό,τι τελοσπάντων είν' αυτό που γράφει "μαζί" με εμάς, "μέσα" από εμάς και "πίσω" απ' την πλάτη μας). Τα σχόλια είναι πάντοτε ευπρόσδεκτα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Αν έχεις περισσότερα για τον Land, γράψε.

      Διαγραφή